Biyoloji
Bölümü, Moleküler Biyoloji Anabilim Dalı Araştırma laboratuvarında
yürütücülüğünü yaptığım araştırma projeleri Türkiye Bilimsel ve
Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK ) 1001 Bilimsel ve Teknolojik
Araştırma Projelerini Destekleme ve 3501 Ulusal Genç Araştırmacı
Kariyer Geliştirme Programları çerçevesinde desteklenmektedir.
Bu projelerde apomiktik üremenin moleküler biyolojisi
araştırılmaktadır. Apomiksi (aseksüel veya klonal tohum gelişimi) ve
tohum gelişimini kontrol eden diğer genetik mekanizmalar özellikle de
vaad ettiği teknoloji nedeniyle Biyoteknologların son zamanlarda
üzerinde durdukları en önemli konulardan biri olmuştur. Aseksüel tohum
gelişimi, genetik olarak ana bitki ile özdeş döller oluşturan bir
üreme şeklidir. Apomikt süreçlerle gelişmiş bir tohum içerisinde
embriyo sadece dişi dokulardan köken alır. Üstelik embriyoyu meydana
getiren hücre ne mayoz bölünmeye uğrar (apomayoz) ne de erkek gamet
ile döllenir. Buna rağmen, apomikt bitkiler sağlıklı (veya fertil)
tohum meydana getirirler. Apomiktik üremeyi kontrol eden
mekanizmaların ortaya çıkarılması özellikle hibrit tohum
teknolojisinde yeni bir çığır açacaktır.
Bununla beraber, İngiltere’de Bath Universitesi Biyoloji ve Biyokimya
bölümü öğretim üyesi Prof.Dr. Rod J. SCOTT ile birlikte yürüttüğümüz
çalışmalara ise British Council Science Partnership programı adı
altında destek vermektedir. Science Partnership programı British
Council’ın İngiltere ve Türkiye’de birlikte çalışan araştırma
gruplarını biraraya gelmelerini teşvik eden bir programdır.
Yürütücülüğünü yaptığım bu destek programına üniversitemiz Biyoloji
bölümünden ben ve lisans üstü öğrencilerim, Akdeniz Üniversitesinden
Prof.Dr. Kenan TURGUT ile İngiltere Bath Üniversitesinden Prof.Dr.
SCOTT ve çalışma arkadaşları katılmışlardır. Prof. Dr. SCOTT ve
çalışma arkadaşları Bitkilerde Üremenin Hücresel ve Moleküler
Biyolojisi konusunda uzmandır. Bu program, projelerimiz için son
derece önemli olan toplantı ve araştırma faaliyetlerinin
gerçekleştirilmesi amacıyla ziyaret desteği sağlamaktadır. Bu
kapsamda, ortak yürüttüğümüz projelerimiz için ikisi Bath’da
(İngiltere) ve sonuncusu Çanakkale’de olmak üzere üç ziyaret
gerçekleştirilmiştir. Bu ziyaretlerde sırasında Prof.Dr. SCOTT ve
çalışma arakadaşları ile projemizde meydana gelen gelişmeler ve
ileriye yönelik adımların ne olacağı tartışılmıştır. Buna ek olarak,
henüz Üniversitemizde benzeri bulunmayan araştırma mikroskopları ile
çalışma fırsatımız olmuştur. Prof.Dr. SCOTT Ağustos 2007’de
Üniversitemizi ziyaret etmiş, bu toplantıda özellikle ortak yer
alabileceğimiz yeni projeler geliştirilmiştir.
Proje kapsamında elde edilen veriler 27 Haziran- 2 Temmuz 2007
tarihleri arasında Wernigerode (Almanya)’da üçüncüsü düzenlenen
Apomiksi kongresinde sunulmuş ve ilgiyle karşılanmıştır. Çalışmamızda,
ilk kez apomiksi elemanlarından apomayozun erkek gametofit yani sperm
üretimi sırasında da ifade edildiği gösterilmiştir. Apomiksi dişi
gametofit yani yumurta hücresi gelişimi sırasında ifade olduğu için
apomikt türlerde erkek gamet üretimi üzerinde çok fazla durulmamıştır.
Buna karşın, erkek gamet oluşumu dişi gamet oluşumu ile
karşılaştırıldığında üzerinde bir çok yeni moleküler biyoloji tekniğin
örneğin transkriptom araştırmaların yürütülmesinde kolay ulaşılabilir
bir doku olması nedeniyle avantajlara sahiptir. Biz bu çalışmada,
hücresel düzeyde ileri bir çok teknik kullanarak erkek gametofit
gelişimini üç farklı apomikt türde inceledik. Bu sayede, apomiksinin
erkek gamet oluşumu sırasında da ifade edildiğini ortaya koyduk.
Projede amaç erkek gamet oluşumu sırasında ifade olan genleri
transkriptom yaklaşımı ile incelemek ve apomiksinin moleküler
biyolojisi hakkında daha fazla bilgi elde etmektir. British Council
web sayfasında Science başlığı altında yeni destek programlarını
bildirmektedir (http://www.britishcouncil.org/turkey-science-working-with-us.htm).
İngiltere’deki üniversiteler ile ortak çalışma yürüten özellikle
kariyerlerinin erken dönemlerindeki araştırmacılara bu sayfada
belirtilen fırsatları değerlendirmelerini tavsiye ederim.
Kemal Melih
TAŞKIN
Biyoloji Bölümü, Moleküler Biyoloji Anabilim Dalı
