Prof. Dr. Demircan:├ç─▒kan Yang─▒nlar─▒n ├ľnemli Nedenlerinden Birisi G├Âkta┼člar─▒ Olabilir 19.08.2013

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) Astrofizik Ara┼čt─▒rma Merkezi (ÇAAM) ve Ulup─▒nar Gözlemevi Müdürü Prof. Dr. Osman Demircan ile keyifli bir söyle┼čimiz oldu. Ulup─▒nar Gözlemevi’nde yap─▒lan çal─▒┼čmalar─▒ anlatan Demircan geçti─čimiz günlerde Ta┼čl─▒tarla Köyü’nde ç─▒kan yang─▒na bir gökta┼č─▒n─▒n neden oldu─ču iddias─▒ konusunda da çarp─▒c─▒ aç─▒klamalarda bulundu.

Ulup─▒nar Gözlemevi’nde ne gibi çal─▒┼čmalar yap─▒l─▒yor?

Birçok çal─▒┼čmam─▒z var. Yap─▒lan ┼čeyler daha çok galaksinin dinami─či ve y─▒ld─▒zlar─▒n fiziksel özellikleriyle ilgili çal─▒┼čmalar oluyor. Biz y─▒ld─▒zlar─▒ çok kararl─▒, dengeli ve parlak ─▒┼č─▒k noktalar─▒ olarak görüyoruz ama onlar─▒n ─▒┼č─▒klar─▒nda hem niceliksel hem niteliksel olarak de─či┼čimler oluyor. O küçük de─či┼čiklikler teleskoplara ba─čl─▒ dedektörler ile kay─▒t alt─▒na al─▒nabiliyor. O kay─▒tlardaki ─▒┼č─▒k de─či┼čimleri analiz edilerek de─či┼čimin nedenleri üzerine yorumlar yap─▒l─▒yor.  Y─▒ld─▒z sismolojisi bunlardan biri.

DÜNYADAK─░ DEPREMSELL─░─×─░ YILDIZLARDA ARA┼×TIRIYORUZ

Nedir y─▒ld─▒z sismolojisi?

Y─▒ld─▒z sismolojisi y─▒ld─▒zlarda depremler demektir. Y─▒ld─▒zda bir kuvvet dengesi bozuldu─čunda y─▒ld─▒z pulsasyon yapmaya ba┼čl─▒yor. Büzülüp geni┼čliyor. Bu pulsasyonun mutlaka çapsal olmas─▒ gerekmiyor. Baz─▒ y─▒ld─▒zlarda bu pulsasyon yüzeyin hareketi ┼čeklinde oluyor. Bu da dünyada k─▒talar─▒n hareketine yani depremlere benziyor. Dünyada k─▒talar─▒n hareketinin y─▒ld─▒zlardaki kar┼č─▒l─▒─č─▒ y─▒ld─▒z yüzeyindeki bas─▒nç ve s─▒cakl─▒k de─či┼čimleri olarak gözleniyor.

Yani k─▒talar─▒n hareketi y─▒ld─▒zlarda da gözlenebiliyor.

Evet, biz dünyadaki depremsellik olay─▒n─▒n benzerini y─▒ld─▒zlarda ara┼čt─▒rm─▒┼č oluyoruz. Y─▒ld─▒zda deprem oluyor. Biz onun belirteçlerini, o de─či┼čimleri kay─▒t alt─▒na alarak nedenleri üzerine çal─▒┼čmalar yap─▒yoruz. Orada buldu─čumuz sonuçlar ile belki de gelecekte dünyadaki depremleri daha kolay aç─▒klayaca─č─▒z.

DÜNYAYA TEHL─░KE OLU┼×TURAB─░LECEK ASTRO─░TLER─░ GÖZLEML─░YORUZ

Gazetelerden ‘astroit dünyan─▒n yak─▒n─▒ndan geçti’ gibi haberleri görüyoruz.

Evet, astroitler; güne┼č sistemi içerisinde Mars ile Jüpiter aras─▒nda gezegen olu┼čturamam─▒┼č büyük kaya parçalar─▒d─▒r. Öyle kaya parçalar─▒ ki çaplar─▒ 1000 kilometre kadar olabiliyor. Bu kayalar─▒n say─▒s─▒ ise 100 binin üzerinde ve birço─ču dünyaya yak─▒n geçiyor. Astroitler önemsedi─čimiz bir alan. Gözlemevimizde bir grup bu astroitleri izliyor. Teleskopla onlar─▒n kay─▒tlar─▒ al─▒n─▒yor. O kay─▒tlardan o ta┼č─▒n büyüklü─čü, uzakl─▒─č─▒, ne zaman ve nereden geçti─či inceleniyor, yörünge analizi yap─▒l─▒p o yörüngenin de─či┼čimi üzerine çal─▒┼čmalar yap─▒l─▒yor. Dünyaya çok yakla┼čan astroitler için ne zaman dünyaya çarpabilece─či gibi tahminler de yap─▒labiliyor. Ortak çal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z gözlemevleri var. Onlarla toplant─▒lar yap─▒yor, bilgileri payla┼č─▒yoruz. Dünyaya tehlike olu┼čturacak astroitlerin gözlemleri üzerine üst düzey bir çal─▒┼čma grubu çal─▒┼čmalar─▒n─▒ burada sürdürüyor.  

 11 YEN─░ YILDIZ KE┼×FETT─░K

Ba┼čka ne gibi çal─▒┼čmalar─▒n─▒z var?

Bunlar─▒n haricinde y─▒ld─▒zlar─▒n etraf─▒nda gezegen gibi görünmeyen ba┼čka cisimlerin ke┼čfi bir ba┼čka önemsedi─čimiz ara┼čt─▒rma alan─▒. Bu çal─▒┼čmalarla sadece ba┼čka y─▒ld─▒zlar─▒n etraf─▒nda gezegen de─čil, ba┼čka yld─▒zlar─▒n etraf─▒nda görünmeyen gaz-toz bulutlar─▒ ve ba┼čka y─▒ld─▒zlar─▒n varl─▒─č─▒ üzerine de çal─▒┼čmalar yürütüyoruz. Bu zamana kadar di─čer y─▒ld─▒zlar─▒n etraf─▒nda görünmeyen ama varl─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlad─▒─č─▒m─▒z 11 yeni y─▒ld─▒z ke┼čfedildi. Bunlardan baz─▒lar─▒n─▒n kütleleri o kadar küçük ki gezegen mi y─▒ld─▒z m─▒ oldu─ču ile ilgili tart─▒┼čmal─▒ yay─▒nlar olu┼čturuluyor.

Örten çift y─▒ld─▒zlar üzerine de yo─čun çal─▒┼čmalar yap─▒l─▒yor. ─░ki y─▒ld─▒z bir kütle merkezi etraf─▒nda yörünge hareketi yaparlarken biri di─čerinin önünden geçiyor ve di─čerini örtüyor. O örtme s─▒ras─▒nda toplam ─▒┼č─▒k de─či┼čiyor. Bu konuda da birçok tez çal─▒┼čmam─▒z var. Sürekli yay─▒na dönü┼čüyor bunlar, tez yap─▒l─▒yor. Çal─▒┼čmalar─▒m─▒z sürüyor.

Tüm bu çal─▒┼čmalar için yeterli donan─▒m─▒n─▒z var m─▒?

Gözlemevimizde ┼ču anda 4 teleskop çal─▒┼č─▒yor. Bu teleskoplardan bir tanesi 2 sene önce kurulan ─░stanbul Üniversitesinin 60 cm’lik teleskopu. ─░stanbul Üniversitesi buray─▒ cazip bulup bizimle ortak bilimsel ara┼čt─▒rma çal─▒┼čmalar─▒na kat─▒ld─▒ ve bu teleskopu buraya kurdu. Ortak kullan─▒yoruz.

“TÜRK─░YE’N─░N EN BÜYÜK TELESKOBUNA SAH─░B─░Z”

Teleskoplar─▒m─▒zdan bir tanesi 122 cm çap─▒nda ve Türkiye’nin en büyük teleskopu. Çok özel bir teleskop. Özel bir bas─▒nç sistemiyle çal─▒┼č─▒yor. Y─▒ld─▒zlar─▒ çok hassas takip edebiliyor.

TA┼×LITARLA KÖYÜ’NDE NELER OLDU?

Geçti─čimiz günlerde Ta┼čl─▒tarla Köyü’nde ç─▒kan orman yang─▒n─▒n ç─▒k─▒┼č nedeniyle ilgili birçok haber ç─▒kt─▒. Bu yang─▒na gökyüzünden dü┼čen bir gökta┼č─▒n─▒n neden oldu─ču iddias─▒ ortaya at─▒ld─▒. O gün Ta┼čl─▒tarla’da neler oldu?

Ta┼čl─▒tarla köyü Bayramiç’e giden yol üzerinde. Bu yol do─čan─▒n içerisinde ormanlar─▒n göletlerin kenar─▒ndan geçti─činiz çok güzel bir yol. Ta┼čl─▒tarla köyü de o yol üzerinde. Köy halk─▒ 11 A─čustos sabah─▒ saat 11.20’de bir patlama sesiyle evlerinden ç─▒km─▒┼č. Ne oluyor diye bakt─▒klar─▒nda gökyüzünden bir ─▒┼č─▒─č─▒n h─▒zla ilerleyerek yere dü┼čtü─čünü ve o yerden dumanlar ç─▒kmaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ görmü┼čler. Bu ─▒┼č─▒─č─▒n parlak oldu─čunu ve deniz anas─▒ gibi bir ┼čekli oldu─čunu ifade ediyorlar.

Gökten dü┼čen bir ┼čey yang─▒na neden oluyor. Gerçekten çok ilginç bir durum. Ben literatürde böyle bir ┼čey okumad─▒m, görmedim. Bir arkada┼čla beraber gittik. Yang─▒n alan─▒ daha yeniydi. ─░nsanlar orada yang─▒n söndürmek için u─čra┼č─▒yorlard─▒. Onlarla görü┼čtük, bilgileri ald─▒k. Ondan sonra da yang─▒n alan─▒nda ara┼čt─▒rma yapt─▒k. E─čer gökta┼č─▒ysa ve dü┼čerken patl─▒yorsa parçalar halinde dü┼čer yere. Gökta┼č─▒ olabilecek nitelikteki ta┼člar─▒ toplad─▒k. ┼×imdi elimizde 10-15 tane ta┼č─▒m─▒z var. Bunlardan özellikle bir tanesi dü┼čtü─čü yerde parçalanm─▒┼č. ─░ç yap─▒s─▒ mermere benziyor ve di─čerlerinden farkl─▒.

Nerede ┼čimdi bu ta┼člar?

Hepsini analiz için ─░stanbul’a gönderdik. Orada ilk analizler yap─▒lacak. Kesin sonuçlara ula┼čamazsak Fransa’da ba─člant─▒da oldu─čumuz bir laboratuvara gönderece─čiz.

“Ormanc─▒lar yang─▒nlar─▒n %80’nin nedenini bilemiyorlar. Ç─▒kan yang─▒nlar─▒n önemli nedenlerinden birisi bu gökta┼člar─▒ olabilir”

Peki ne yap─▒yorlar? O ta┼č─▒n gökta┼č─▒ oldu─čunu nas─▒l anl─▒yorlar?

Kimyasal kompozisyonlar─▒ndan anla┼č─▒l─▒yor. Gökta┼člar─▒n─▒n kimyasal kompozisyonundaki madde oranlar─▒yla normal ta┼člar─▒n madde oranlar─▒ farkl─▒d─▒r. Mesela buradaki ta┼člarda demir çok az veya hiç yokken gökta┼č─▒nda %20 oran─▒nda demir olabiliyor. Bütün elementlerin kimyasal bolluklar─▒na bak─▒l─▒p gökta┼č─▒ olup olmad─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒yor.

Sizce bu yang─▒n─▒n sebebinin gökta┼č─▒ olma ihtimali nedir?

Ben %50 diyorum. Bu haber bas─▒nda ç─▒kt─▒ktan sonra bizi Marmara Ere─člisi’nden arad─▒lar ve benzer bir olay─▒n orada da gerçekle┼čti─čini söylediler.  ┼×imdi oraya da bir ekip gönderdik. Orada da ara┼čt─▒rma yap─▒l─▒yor. Ormanc─▒lar yang─▒nlar─▒n %80’nin nedenini bilemiyorlar. Ç─▒kan yang─▒nlar─▒n önemli nedenlerinden birisi bu gökta┼člar─▒ olabilir.

TÜRK─░YE’N─░N GÖKTA┼×I ENVANTER─░ ÇIKARILACAK

Gökta┼člar─▒n─▒n yang─▒na sebep olup olmad─▒─č─▒ ile ilgili bir çal─▒┼čma yok mu?

TÜB─░TAK taraf─▒ndan desteklenen ve birçok üniversitenin dahil oldu─ču bir projemiz var. Bu proje ile mobese kameralar─▒na benzer ve 360 dereceyi görebilen kameralarla dü┼čen gökta┼člar─▒ otomatik olarak kaydedilecek. Öncelikle Türkiye’nin %10’nu kapsayacak ┼čekilde bir pilot bölge belirledik. Marmara Bölgesi’nde olan bu pilot bölgede o kameralar tüm alanlar─▒ tarayacak. ┼×imdilik %10 ile ba┼člayacak ve sonras─▒nda yayg─▒nla┼čt─▒r─▒lacak. Böylece Türkiye’nin gökta┼č─▒ envanteri ç─▒kar─▒lacak ve bilinmeyen gökta┼člar─▒ bulunacak.

Bu gökta┼člar─▒ kuyruklu y─▒ld─▒z kal─▒nt─▒lar─▒. Kuyruklu y─▒ld─▒zlar buzla kapl─▒ oluyor. O buz eriyip buharla┼č─▒yor ve içinde ta┼č, toprak, kaya parçalar─▒ kal─▒yor. Onlar da dünyaya dü┼čünce biz onlara gökta┼č─▒ diyoruz. Bu gökta┼člar─▒ uzaydan kargoyla bize gönderilen özel paketler gibi. Güne┼č sisteminin olu┼čumundan itibaren, yani 5 milyar y─▒l öncesine ait bilgiler bar─▒nd─▒r─▒yorlar. O kadar de─čerliler.  

Hatta o kadar de─čerli ki birçok ülke her y─▒l Antarktika’ya gökta┼č─▒ aramaya gidiyor. Antarktika buz kapl─▒ oldu─ču için orada siyah gördü─čünüz her ┼čey gökta┼č─▒. Çünkü ba┼čka bir ┼čey yok. Buz ve gökten dü┼čen ta┼člar─▒n izleri var. Ekipler oralara gidip belli alanlarda gökta┼č─▒ ar─▒yorlar ve çok say─▒da gökta┼č─▒ bulup dönüyorlar. Türkiye bunun çok fark─▒nda de─čil henüz. Antarktika’daki bu bilimsel ara┼čt─▒rmalara Türkiye’nin de kat─▒lmas─▒ gerekir.

Zaman ay─▒rd─▒─č─▒n─▒z için te┼čekkürler.

 

Röportaj: Fatmanur Güder

   Tarih 19.08.2013 
 
KampŘsFM-Canlř Dinle